ตะเลงพ่าย
(ตอนที่ ๑๒ สมเด็จพระวันรัตขอพระราชทานอภัยโทษให้แก่ทหาร)
ร่าย
๓๔๗ไป่เกินกาลท่านสั่ง กระทั่งแรมสิบห้าค่ำ ย่ำสองนาฬิกาปลาย ทำงนงายพอเสร็จ จึ่งสมเด็จพระวันรัต วัดป่าแก้วแคล้วคลา กับราชาคณะสงฆ์ ยี่สิบห้าองค์สองแผนก แฉกงาสานสรล้าย ผ้ายลุยังวังราช พระบาทธให้นิมนต์ ดลเรือนรัตนมาฬก ตกแต่งอาสน์ลาดเจียม เตรียมเสร็จสงฆ์สู่สถิต บพิตรกรกรรพุม ชุมบรรพชิตแช่มชื่น ขุนชีอื้นอวยพร ถามข่าวจรจอมภพ ซึ่งเสด็จรบพารณ จนอเรนทรพินาศ ขาดคอคชในรงค์ จึ่งพระองค์อิศเรศ บรรหารเหตุจำบัง จอมสงฆ์ฟังซั้นขาน พระราชสมภารมีชัย ใดทวยบาทมูลิกา ต้องอาชญายินแหนง ตรัสแสดงโดยดับ ว่านายทัพทั้งผอง เกณฑ์เข้ากองพยูห์ โยมสองตูต่อเข็ญ มันเห็นเศิกสระทก ตระดกดาลระรัว ยิ่งกว่ากลัวสวามิศ บเต้าติดตูต้อย มละแต่ข้อยสองคน เข้าโรมรณราวิศ ในอมิตรหมู่กลาง แสนเสนางค์เนืองบร จนราญรอนไอยเรศ ลุชัเยศมฤตยู จึ่งได้ดูหน้ามัน เพื่อมหันตบารเมศ เบื้องบุเรศบำรุง ผดุงเดชเผือพี่น้อง ผิบพ้องบุญบูรพ์ ไอศูรย์ศูนย์เสียมภพ ตรลบเลื่องขามนามตะเลง ลือละเวงธาษตรี เป็นธรณีหงสา เสื่อมกฤตยาสยามยศ สาหสหากมากมวล ควรลงทัณฑ์ถึงม้วย ด้วยพระอัยการศึก จารึกชื่อชั่วฟ้า ไว้เป็นขนบภายหน้า อย่าให้ใครยล เยี่ยงนา ฯ
โคลง ๔
| ๓๔๘สมเด็จพนรัตเจ้า | จอมชี |
| ฉลองพจน์ราชวาที | ท่านไท้ |
| ทวยทูลละอองธุลี | บัวบาท พระนา |
| พื้นภักดีต่อใต้ | บทเบื้องเรณู ฯ |
| ๓๔๙ดูผิดไป่รักท้าว | ไป่เกรง |
| แผกระบอบแต่เพรง | ห่อนพ้อง |
| พระเดชหากแสดงเอง | อำนาจ พระนา |
| เสนอทุกทวยธเรศก้อง | เกียรติอ้างอัศจรรย์ ฯ |
| ๓๕๐เฉกพระสรรเพชญผู้ | ธรรมิศร |
| เถลิงอาสน์อปราชิต | ภาคใต้ |
| วรพฤกษโพธิโมลิศ | เฉลิมโลก แลเฮย |
| เสวยวิมุตติลาภได้ | เผด็จเสี้ยนเศิกสมร ฯ |
| ๓๕๑ปางอมรมั่วหมื่นถ้วน | จักรพาล |
| สถิตที่มณฑลสถาน | แท่นหญ้า |
| สายัณห์หมู่แมนมาร | มาแวด วงแฮ |
| หวังประยุทธโรมร้า | รวดรื้อบัลลังก์ ฯ |
| ๓๕๒ผิวทั้งทวยเทพซ้อง | สบสวรรค์ |
| ชนะแต่บาบีพรรค์ | พรั่งพร้อม |
| ไป่เป็นมหัศจรรย์ | เจริญเกียรติ พระนา |
| เพราะอมรหากห้อม | หากให้ชัยเฉลิม ฯ |
| ๓๕๓ดาลเพิ่มคุณยศไท้ | ธรรมรา ชาแฮ |
| เผอิญมรุคณะธาดา | พ่ายผ้าย |
| เสด็จเหนือรัตนพุทธา | อาสน์เอก องค์เอย |
| ขจัดอมิตรหมู่ร้าย | เร่งต้อนตนหนี ฯ |
| ๓๕๔โยธีบารเมศถ้วน | ดึงสา สิ้นแฮ |
| ขันเข่นมวลมารา | อะคร้าว |
| ธรณินทรพนิดา | ดาลน่าน น้ำเฮย |
| ถั่นท่วมทั่วธเรศด้าว | หลั่งล้นเลอสถาน ฯ |
| ๓๕๕สมภารสมโพธิพ้น | พรรณนา |
| รังสฤษฏ์พระสมญา | แพร่พร้อง |
| สรรเพชญพิชิตมา | เรศเรียก นามฤๅ |
| สนั่นสำเนียงเกียรติก้อง | เกริกหล้าแหล่งละเวง ฯ |
| ๓๕๖ครื้นเครงนฤโฆษอื้อ | อัศจรรย์ |
| จบภวัครไกวัล | ภพพ้น |
| เบื้องขวางเขตอนันต์ | เนืองจักร พาลแฮ |
| หนต่ำดำดึ่งด้น | ภาคพื้นอเวจี ฯ |
| ๓๕๗พระตรีโลกนาถแผ้ว | เผด็จมาร |
| เฉกพระราชสมภาร | พี่น้อง |
| เสด็จไร้พิริยะราญ | อรินาศ ลงนา |
| เสนอพระยศยินก้อง | เกียรติท้าวทุกพาย ฯ |
| ๓๕๘ผิวหลายพยุหยุทธ์ร้า | โรมรอน |
| ชนะอมิตรมวลมอญ | มั่วมล้าง |
| พระเดชบ่ดาลขจร | เจริญฤทธิ์ พระนา |
| ไปทั่วธเรศออกอ้าง | เอิกฟ้าดินไหว ฯ |
| ๓๕๙อย่าไทโทมนัสน้อย | หฤทยา |
| เพื่อพระราชกฤษฎา | แต่กี้ |
| ทุกทวยเทพคณา | ชุมช่วย พระเอย |
| แสดงพระเดโชชี้ | ชเยศไว้ในสนาม ฯ |
โคลง ๒
| ๓๖๐สมดั่งความตูพร้อง | ขอบพิตรอย่าข้อง |
| ขุ่นแค้นเคืองกมล ท่านนา ฯ | |
| ๓๖๑โดยยุบลถ่องแท้ | ฤๅสนเท่ห์เล่ห์แล้ |
| ถูกถ้อยแถลงการ นี้นา ฯ |
ร่าย
๓๖๒ปางนฤบาลบดินทร์ ยินสมเด็จพระวันรัต จำแนกอรรถบรรยาย ถวายวิสัชนาสาร โดยพิสดารพรรณนา เสนอสมญายศโยค พระบรมโลกโมลี ด้วยวิธีอุปมา แห่งกฤษฎาภินิหาร ดาลมนัสชุ่มชื้น ตื้นเต็มปรีดิ์ปราโมทย์ โอษฐ์ออกอื้นสาธู ชูพระกรกรรพุม ชุมทศนัขเหนือผาก เพื่อยินมลากเลอมาน เจ้ากูขานคำขอบ ชอบทุกสิ่งจริงถ้อย ถวิลบ่แหนงหนึ่งน้อย แน่แท้ทางแถลง แลนา ฯ
โคลง ๔
| ๓๖๓แจ้งเหตุแห้งเหือดขึ้ง | ในมนัส |
| จึ่งพระวันรัตวัด | ป่าแก้ว |
| ถวายพรบวรศรีสวัสดิ์ | สว่างโทษ ท่านนา |
| นฤทุกข์นฤภัยแผ้ว | ผ่องพ้นอันตราย ฯ |
| ๓๖๔ทั้งหลายทวยบาทเบื้อง | บงกช |
| ควรโคตรโทษสาหส | อะคร้าว |
| แต่ทูลธุลีบท | สนองบาท มานา |
| เพรงพระอัยกาท้าว | ตราบไท้พระเจ้าหลวง ฯ |
| ๓๖๕ล่วงถึงบพิตรผู้ | เถลิงถวัลย ราชย์ฤๅ |
| คือพุทธบรรษัทสรรพ์ | สืบสร้าง |
| เชิญงดอดอวยทัณฑ์ | ทวยโทษ นี้นา |
| เลยอย่าลาญชีพมล้าง | หนึ่งครั้งขอเผือ ฯ |
| ๓๖๖ไว้เพื่อผดุงเดชเจ้า | จอมปราณ |
| ก่อเกิดราชรำบาญ | ใหม่แม้ |
| พูนเพิ่มพระสมภาร | เพ็ญภพ พระนา |
| วายบ่หวังตนแก้ | ชอบได้ไป่มี ฯ |
ร่าย
๓๖๗นฤบดีดาลสดับอรรถ ซึ่งพระวันรัตภิปราย ถวายพระพรอายาจน์ โทษมวลมาตย์ทุกมุล เพื่อการุญบริรักษ์ ภักดีในบาทบงสุ์ จึ่งพระองค์อนุญาต พระราชทานโทษทั้งผอง โดยอันครองคงยศ บรรหารพจนพาที ซึ่งเจ้าชีขานขอ ข้อยยกยอโทษให้ แต่ชอบใช้ไปรอน เอานครตะนาวศรี บุรีทวายมริด ถ่ายหนผิดหาชอบ ขุนสงฆ์ตอบคำขาน ข้อโรมราญราวิศ ไป่เป็นกิจตูตาม ใช่เงื่อนงามบรรพชิต โดยบพิตรอัธยา เบื้องบัญชาเชิงใช้ ขอลาไท้ลีลาศ ยังอาวาสเวียงวัด ตระบัดท่านจรลี พาเพื่อนชีอะคร้าว คืนสู่ด้าวอาราม เจ้าจอมสยามเสาวนีย์ เนืองมนตรีพ้นโทษ โปรดให้เนาดำแหน่ง แห่งฐานันดรยศ พระราชกำหนดโดยดับ ทัพเจ้าพระยาพระคลัง รังพลห้าหมื่นเสร็จ เห็จไปโหมเวียงทวาย หมายเจ้าพระยาจักรี พรักพิรีย์เทียบทัด รัดไปโรมตะนาวศรี ตีมริดเวียงชัย จึ่งชไมมาตยา บังคัลลายาตรพยู่ห์ สู่แดนเศิกโดยปอง ปิ่นเสียมสองสุริยชาติ ตรัสพิภาษพจนา ซึ่งอุตรานคเรศ เขตสีมาเมืองออก เลิกครัวครอกมาหลาย หมายบ่หมดทั้งผอง ตริไตรตรองคราวศึก เสื่อมหาญฮึกแบ่งเบา จักโรมเราฤๅย่าน ฝีมือม่านมอญมวล ควรผดุงชนบท ปรากฏเกียรติยืนยง คงคู่กัลป์ประลัย เฉลิมแหล่งไผททั่วด้าว แสดงพระยศไทท้าว ธิราชไว้ไป่วาย นามนา ฯ
โคลง ๔
| ๓๖๘บัดผายพจน์พากย์เบื้อง | บัณฑูร |
| เผยอยศพระยาชัยบูรณ์ | แต่งตั้ง |
| นามเจ้าพระยาสูร | สีหนาท เสนอนา |
| เถลิงพระพิษณุโลกรั้ง | ราษฎร์ร้อนผ่อนเสบย ฯ |
| ๓๖๙แล้วเผยสาวนิศตั้ง | โดยปอง |
| รังสฤษฏ์พระเชียงทอง | หนึ่งผู้ |
| ธำรงนครครอง | เขตราช แลฤๅ |
| เวียงวิชัยก่อกู้ | ขอบแคว้นแดนสยาม ฯ |
| ๓๗๐เสนอนามหลวงจ่าเจ้า | นครินทร์ |
| สวรรคโลกแหล่งธานินทร์ | หนึ่งนั้น |
| ทำนุกแผ่นปัฐพิน | ผดุงภพ พระนา |
| คุ้มเขตสีมาขั้น | ด่านด้าวเหนือชล ฯ |
| ๓๗๑บัดดลดำรัสให้ | พระศรี |
| เสาวราชมาตยามี | ชอบอ้าง |
| อำรุงประชาชี | ชมชื่น จิตแฮ |
| หนสุโขไทยสร้าง | สืบหล้าอย่าศูนย์ ฯ |
| ๓๗๒บัณฑูรท่านสั่งซั้น | สี่นาย |
| ลาบาทผาดผังผาย | สู่เหย้า |
| รวมรวบราษฎรชาย | หญิงใหญ่ น้อยนา |
| เนานครครอบเผ้า | ไพร่ฟ้าพูนเกษม ฯ |
ร่าย
๓๗๓เปรมกมลมวลเสียม เกรียมทุกข์โทษฤๅพาน อึงกิดาการเอิบเอิก เกริกพระเกียรติลือละเวง คึกขานเครงธรณี ทั่วธาษตรีอึกถคึง ถึงมลาประเทศ เขตโยนกมณฑล เจ้าภูวดลเชียงใหม่ เสียเศิกใหญ่คืนเวียง เพียงหฤทัยจะพก ตระดกพระเดโชพล ไป่เริ่มกลเกี่ยงราช ขลาดพระฤทธิ์มหิมา ตรัสตริหากระแหน่ แด่แสนท้าวลาวพระยา คราวนี้เราฤๅขวน กลกระลัมพรพินาศ เพื่อเบียนอาตม์เอาทุกข์ ควรหาสุขใส่สกนธ์ กอบภัพผลพูนภพ สบพิสัยลานนา เจ้าอยุธยายศโยค สู่สุรโลกพิราลัย หน่อดนัยนฤเบศ นเรศวรเสวยศวรรย์ สืบเสียมสันตติวงศ์ องค์อุปราชโปดก ดิลกภพแผ่นตะเลง ไป่ย่านเยงยศท้าว คลาพลด้าวแดนราช อาจอุกรุกรำบาญ ขานแข่งคู่คชยุทธ์ สุดเสียศอขอทรง ปลงปลดชนม์บนสาร ทัพไทยหาญฮึกฮึง ถึงเวียงทวายมริด ติดตะนาวคราวเข็ญ เห็นสู้เสียมฤๅรอด มอดมอญเมืองเปลืองเขต ประเทศรัฐสีมา หนหงสาเสื่อมศักดิ์ ปวงปรปักษ์ปวงสยาม สื่อสงครามสืบศึก เสมอมฤครอสีห์ เฉกสกุณีโหมกราน ลาญชีวาตม์ทุกครั้ง ตั้งตนต่อบ่มิคง ตรงตนต่อบ่มิคู่ คาบนี้ผู้เผ้าตะเลง เกรงพระฤทธิ์รันทด เพื่อเอารสเมือมรณ์ คู่ขวากรก่นขาด พระบาทสองสยาเมศ บรรหารเดชดาลขจร พ่างภาสกรแจ่มจรัส ในเมื่อมัชฌันติกกาล แขวงคัคนานต์นฤโทษ พลาหกโหดหาวหน ทิศาดลดาลแผ้ว แพร้วไพโรจน์รังสี ทวีพระเกียรติเกริกไกร ไหนนครหงสา คลาอำเภอเลอหัตถ์ ควรถวายฉัตรบำบวง ตังวายสรวงแสวงชอบ มอบพิภพลานนา ทูลบาทาไทธเรศ หวังพระเดชนฤบดี กั้งเกศีสุดเหง้า เท้าทั่วกัลป์ประลัย คุ้มผองภัยบรเบียน ร่มศกเศียรสร่างเข็ญ เห็นชอบชื่นชมชัว ถ้วนทุกตัวท้าวเพี้ย เกลี้ยกมลบันโดย เพื่อแผ้วโพยพันลึก แห่งเสียมศึกพันลาย หมายแม้นมณฑกชาติ พ้นอำนาจอุรคินทร์ ยินประศาสน์สาธู ชูนิ้วนบเหนือเผ้า เจ้ากูกู้กรุงคืน เชียงใหม่ฝืนฟูฟ้า คุ้งคู่หล้าฤๅลาญ ธก็ให้แต่งสารเสาวเลข เตี้ยตนเฉกช่วงบาท มอบตรีมาตย์ทูลแทน แสนหลวงแสนหนังสือ คือหนึ่งนันทพะยะ ล้วนสุรอากัป ฉับเฉียวเชี่ยวเชลงพจน์ ไพเราะรสอภิปราย คุมตังวายศุภสาร สมานสมรไมตรี มอบปัฐพีเดียวแดน แทนทางปรักทางมาศ สระพราศพิริยเถมิน เดินโดยด่านเวียงตาก ขานคำมลากคำงาม เขาก็แต่งตามรับทูต รูดนำข่าวบมิหึง ถึงวิเชียรปราการ ไขข้อสารเสาวภาพ ออกญาทราบทุกอัน สรรนาวารีบรับ กับกรมการหลายตน ขวนเชิญทูตเชิญสาร บรรณาการเนกนับ รับมาทางชลธี ถึงบุรีแล้วไสร้ ซักไซ้ทูตทั้งสาม ทราบเนื้อความตามกิจ ให้สถิตเรือนพัก สำนักทั่วไทยเถมิน เชิญสารสู่จวนกลาง พลางลอกลักษณ์สำเนา เอาลงบอกตระบัด จัดจ่าเมืองกับแพ่ง แต่งจำทูลสนเท่ห์ เล่ห์อมิตรมิตรปอง ทราบละอองบทเรศ เจ้าอยุธเยศสยามินทร์ คอยข่าวยินตราสีห์ โปรดคดีใดชอบ กอบยุบลบันโดย รีบเรือโพยเผ่นน้ำ จ้ำบจอดเจียรกาล บนานดลเวียงราช วางศาสน์เวรศาลา แจ้งออกญามหาด ทูลบัวบาทนฤบดินทร์ ยินในลักษณ์ปราโมทย์ โปรดให้ตอบสารา บรรทับตราไกรสร ส่งนครบันธาย หมายนำสารนำทูต รูดมาคุงกรุงหลวง โดยกระทรวงบูรพ์ฉบับ สองขุนรับตราคลา คืนนคราถับถึง บหึงให้ขุนเวียง เผดียงโดยศาสน์ท้าว ส่งทูตสู่แดนด้าว ถิ่นไท้แถลงสาร ท่านนา ฯ
โคลง ๔
| ๓๗๔บรรหารอ่านทราบไสร้ | โดยปอง |
| ขุนนครผู้ครอง | เขื่อนขั้น |
| แจงจัดยุกกระบัตรสนอง | เสนอต่าง ตนนา |
| นำทูตทั้งสามซั้น | สู่ไท้ถึงสถาน ฯ |
| ๓๗๕กรมการอื่นอีกห้า | หกหลาย |
| คุมศุภลักษณ์ตังวาย | สิ่งถ้วน |
| แสดงโดยดัสกรถวาย | ถวัลยราชย์ มาเอย |
| โผอนสบสีมาม้วน | มอบท้าวหนาวบุญ ฯ |
| ๓๗๖เนืองขุนคุมทูตทั้ง | สารา |
| อีกเครื่องราชบรรณา | เนกนั้น |
| เร็วรัดเร่งนาวา | วางวิ่ง |
| ลุแหล่งทวาเรศซั้น | สู่ห้างแขกหอ ฯ |
ร่าย
๓๗๗ขานข้อทูตมาถึง พึงทราบลูกขุนใน กราบทูลไทยถวัลยราชย์ พระบาทธให้ตกแต่ง โดยดำแหน่งแสดงยศ กฎให้กะเกณฑ์กัน ทรงเครื่องสรรพายุทธ์ เสนากุฎเสื้อสวม นวมเกราะกรายพรายเพริศ เทริดเศียรใส่ทุกนาย รายกลาบาตเป็นชั้น กั้นเป็นหมู่เป็นกอง พลเขนทองทวนมาศ ดาษพลโล่พลดั้ง ทั้งพลดาบสองกร ส่ำพลศรเรียงรัน ส่ำพลกุทัณฑ์เรียงเรียบ เทียบพลหอกหาญห้าว เทียบพลง้าวเงื้องอน สรลอนเหล่าพลสินาด คาบชุดดาษธรณิน คาบหินดาธรณิศ พิศพหลหัยราช ยืนพยุหบาตรทิวแถว สองฟากแนวรัถยา ขุนอาชาโอ่อาตม์ สวมเสื้อมาศหมวกคำ ขี่ประจำดุรงค์ ทรงศาสตราพิธยุทธ์ ครวีอาวุธกวัดกวาย ส่ำแสะหลายเหล่าหลาก มากหมู่แดงดูถกล หมู่ขาวปนหมู่ฟ่าย ฝ่ายพรรค์เผ่าเหล่ากระเลียว ส่ำหมู่เขียวหมู่ปลัง ประนังเหล่าเหลืองแปม ปนผ่านแซมดำดาษ ครบเจ็ดชาติเจ็ดพงศ์ ทรงอัสสาภรณ์สรรพ ดับวางม้าโรงใน รายเรียงไสวยืนหยัด ดัดพิดานกั้งกาง สรรพสรรพางค์พิลาส แก้วแกมมาศยรรยง อัสสาลงกรณ์ประดับ ประทับเทียบคชาธเรศ ประเวศเกยชาลา ทรงหัสดาลังการ ควาญประจำขี่ท้าย ย้ายยอของ่าง้าง วางช้างดั้งเดียรดาษ สระพราศพร้อมพลายพัง หลังหมอควาญขี่ครบ ทรงเครื่องรบพรรณราย กลางคชทายทวนทอง สองฟากฝ่ายศาลา มวลมาตยาทุกหมู่ อยู่อธึกโจษจน หนหอขวาทวยทหาร หนซ้ายศาลพลเรือน เตือนกันอ่าอาตม์หมด เครื่องยศถมปรักมาศ โดยขนาดฐานาศักดิ์ สระพรักไพร่พรูตาม คานหามเปลคะคล่ำ ส่ำขุนตกแต่งกาย สองปักลายอะเคื้อ ขาวครุยเสื้อสวมตน ดูถกลดาดาษ ยาตรยังทิมดาบคด ปรากฏถ้วนเสนางค์ วางเจียดถมทองเทียบ เรียบมหาดไทยฝ่ายเฉวียง เรียงกลาโหมหนสดำ จำนำอยู่แจจัน หน้าบันชรสิงหาสน์ มุขเด็จอาสน์บรรยงก์ พระที่นั่งมงคลาภิเษก ดิเรกรัตน์มลังเมลือง เรืองสุพรรณโอภาส เทียรทิพยอาสน์อินทร์องค์ วงวิสูตรรูดสาย เครื่องสูงรายตั้งล้อม พร้อมเบญจราชกกุธภัณฑ์ สรรพสิริราชูปโภค โดยขัตติยโยคมหิมา ดาพลปี่กลองชนะ แตรสังข์ระดะดาษโดม คอยประโคมคึกขาน การออกแขกเคียมคัล ตรวจเตรียมกันเเต่งแง่ แต่อรุณพระฮาม เท่าถึงสามโมงเศษ จึ่งพระเกศกษัตรีย์ ทวาราวดีดิลก ปิ่นปกภพสีมา ธก็สรงธารารสสุคนธ์ ปนปรุงจารุจุรณเจิม เฉลิมวิเลปน์อวลอบ ตรลบฉมคนธกำจร บวรวิภูษณ์ธำรง ฉลองพระองค์ครุยมาศ กุมแสงนาดกรกราย ผายผังสู่สิงหาสน์ สระพราศพิริยอุภัย เสนาในเนืองเนก ดิเรกราชบริพาร ทวิชาจารย์เนมิตก์ ทวยบัณฑิตแพทยา ทวยโยธาทุกหมู่ อยู่อธึกทุกกรม ประนมทศนัขชูเชิด เทิดทศางคุลีบำบวง สามวารสรวงบทรัช เฉกนักษัตรราชา รอบดารารายเรียบ เพียบนภางค์ไพบูลย์ แจ่มจรัสจรูญสรัทกาล ขานนฤโฆษแตรสังข์ ประนังแซ่ศัพท์เภรี พ่างปัฐพีพังเพิก เอิกออกแขกทะท้าว แสดงพระยศอะคร้าว ครั่นฟ้าดินไหว แลนา ฯ
โคลง ๔
| ๓๗๘จึ่งไท้ถวัลยราชเจ้า | จักรพาล |
| ผายพจน์ราชโยงการ | สั่งซั้น |
| เบิกทูตเบิกศุภสาร | สวัสดิ์สื่อ เสนอนา |
| เนืองเนกคำนัลนั้น | นอบน้อมบทมูล ฯ |
| ๓๗๙สามแขกขุนสี่ไสร้ | พาคลา |
| ลุแหล่งพะลานชาลา | ท่ามท้อง |
| สรวมชีพมหาดออกญา | ทูลเบิก แลแฮ |
| ตรีคาบกราบซ้องซ้อง | สบถ้วนยวนสยาม ฯ |
| ๓๘๐ขุนนามนฤนาถตั้ง | ตามนา ศักดิ์เอย |
| อาลักษณ์เลิศปัญญา | ยิ่งผู้ |
| ศรีภูริปรีชา | เชลงอรรถ แลฤๅ |
| แถลงเล่ห์สนเท่ห์รู้ | ราชไม้ตรีสมาน ฯ |
ร่าย
๓๘๑ศุภสารสุนทรสวัสดิ์ พิพัทธศาสน์นุสนธิ์ ตนข้าเจ้าเชียงใหม่ ใหญ่กว่ายวนมวลเขต ประเทศโยนกนิคม โอนศิโรดมอภิวาทน์ แทบบวรบาทยมก ดิลกเจ้าสองเสียม เทียมแขไถงไพโรจน์ โชติชวลิตทิศทศ เผยอพระยศยินเยง ยิ่งครื้นเครงฟากฟ้า หล้าเกริ่นเกียรติทุกเหล้า ข้าพระพุทธเจ้าแต่ปาง บ่รางรอดอาชญา องค์อิศรานฤเบศ เขตแคว้นแขวงแหล่งตะเลง บ่เกรงพระเดชมหิมา จำใจคลาคลี่พยู่ห์ สู่เศิกก่อดัสกร แก่พระนครอโยธเยศ เหตุเข็ญเคืองเบื้องบาท เรื่องอุปราชรำบาญ ขอเขือทานนฤโทษ โปรดนฤภัยใจแผ้ว แคล้วอาฆาตขาดฟุน เพื่อพระการุญบารเมศ ข้าบทเรศเรณู ขอเอาภูธรประภาพ อาบอาตมห่มหัว ตัวไพร่ไทยใหญ่น้อย ข้อยสบสถานลานนา เฉกฉายาเฌอโพธิ ร่มศิโรตม์สรรพางค์ ปางนฤนาถยาตรพล ดลด้าวใดไปร้า ข้าขอโดยเสด็จราช งานพยุหบาตรจำบัง ท่าวกำลังเลวลาญ โดยสัตย์สารเสาวพจน์ ปรากฏชั่วแผ่นไผท คุ้งฟอดไฟฟอนกัลป์ ควบเขตขัณฑ์แด่ท้าว เป็นเดียวด้าวแดนดล เผือก็แต่งตนตรีมาตย์ จำทูลสาสน์สื่อถวาย เตรียบตังวายดำเนิน เจริญรสราชไมตรี เผด็จไพรีร่วมมิตร แด่บพิตรโทไท้ ขอเขือขาดเคียดไข้ ขุ่นข้อเข็ญความ เทอญนา ฯ
โคลง ๔
| ๓๘๒ปิ่นสยามรามฤทธิ์แม้น | เสมอเดช ท่านฤๅ |
| ดาลสดับแสดงแห่งเหตุ | เหือดห้าว |
| ริปูหมู่มลาเขต | โผอนออก มานา |
| บานเบิกหฤทัยท้าว | ธิราชได้โดยประสงค์ ฯ |
| ๓๘๓จักรพงศ์ภูวนาถเผ้า | พสุธาร |
| เผยพระราชปฏิสันถาร | ถั่งถ้อย |
| บูรพ์ฉบับนับตรีวาร | จารีต นั้นนา |
| ทักแขกแรกฤๅน้อย | มากไซร้ไป่มี ฯ |
| ๓๘๔ปางนี้เชียงใหม่ผู้ | สวามิน |
| นฤโศกโรคราคิน | ห่อนพ้อง |
| ผ่านภพแผ่นธรณิน | นิตย์เยี่ยง ยุกดิ์ฤๅ |
| เกษมทุกทวยธเรศซ้อง | สวัสดิแผ้วภัยกษัย ฯ |
| ๓๘๕หนึ่งไสร้พิรุณร่วงฟ้า | ฟูไพ ศรพณ์แฮ |
| โดยฤดูดาลไข | น่านน้ำ |
| พูนพืชโภชนาใน | นครเขต เขือฤๅ |
| อกราษฎร์ขาดเทวษช้ำ | ชุ่มฟ้าฉ่าฝน ฯ |
| ๓๘๖ไปดลภัเยศด้วย | ดัสกร เกิดเฮย |
| รังเริ่มรณรงค์รอน | รบเร้า |
| เวียงสูสุขสถาวร | วายเศิก แลฤๅ |
| สบส่ำสีมาข้า | ขอบแคว้นแคลนเข็ญ ฯ |
| ๓๘๗เย็นจิตรไทไพร่พร้อม | พราหมณ์ชี ชื่นฤๅ |
| ต่างแผ่ผลไมตรี | ต่อตั้ง |
| บ่เบียดบ่เบียนบี | ฑาโทษ กันแฮ |
| เลี้ยงชีพโดยสะดวกทั้ง | ทั่วด้าวแดนไฉน ฯ |
| ๓๘๘รับไท้ธราภพเบื้อง | บริหาร ท่านฤๅ |
| ขุนชื่ออำมาตย์ขาน | คาบนั้น |
| ถามทูตทูตแถลงการ | เขากล่าว สนองนา |
| สิ่งโทษโหดเหตุหั้น | สุขสิ้นถิ่นเกษม ฯ |
| ๓๘๙พระเปรมปราโมทย์ให้ | บำนาญ เนกเฮย |
| ตอบแต่งตังวายสาส์น | ส่งเต้า |
| เขาลาคระไลสถาน | ถวายราช เขานา |
| แขกราชขาดทุกข์เศร้า | สวัสดิ์ได้ดั่งถวิล ฯ |
ร่าย
๓๙๐ยินมลากเล่ห์บุทคล จรดลโดยรัถเยศ ทุเรศมรุกันดาร กาลมัชฌันติกสมัย คระโหยใจเจียนมรณ์ เพื่อภาสกรแผดเผา เบาแรงแห้งหู่แด แปรกรรหายหอบโตย โดยซ้ายขวาหน้าหลัง เล็งสระพังบมิพาน เล็งละหานบมิพ้อง ร้องหาเพื่อนบมิพบ ทบท่าวล้มทับทาง รอดบรางเลยชนม์ บัดเดียวดลดอกมลาย บนานนายหนึ่งซั้น ดั้นดงด่วนดำเนิน เดินแบกบอกตรอกธาร มานกมลโอบเอื้อ เพื่อการุณบุญขวน หลั่งหล่อชลหล่นบอก ตรอกต้องอกตกโอษฐ์ โสรจสรรพางค์ชุ่มชื่น หื่นคระหิวหายหอบ กอบกำลังฤๅลาญ ปานตนเจ้าโยนก ตระดกพระเดชอดุลย์ ได้ใบบุญปกเผ้า เศร้าเสื่อมหายวายกลัว กลับชมชัวชื่นหน้า ทุกถ้วนไทยไพร่ฟ้า พรั่งพร้อมหฤหรรษ์ สิ้นแล ฯ
โคลง ๔
| ๓๙๑ยรรยงยศทั่วท้อง | ธาษตรี |
| สยาเมศมิ่งโมลี | เลิศล้น |
| ทวาราวดีศรี | อยุทธ์ยิ่ง ภพฤๅ |
| บุญบพิตรแผ่พ้น | แผ่นหล้าเลอสรวง ฯ |
| ๓๙๒พระคลวงเคลือบมาศแม้น | มนเทียร ทิพย์เอย |
| สรรเพชญปราสาทเสถียร | ถิ่นท้าว |
| คิมหันต์แห่งจำเนียร | นิตย์ท่าน สถิตฤๅ |
| จรูญจรัสรัตน์อะคร้าว | รั่วรุ้งเรืองไถง ฯ |
| ๓๙๓อำไพรุคฤหาสน์ห้อง | เหมันต์ ท่านแฮ |
| เรืองรพีพรรณจันทร์ | จิ่มฟ้า |
| มังคลาภิเษกสวรรค์ | สวัสดิ์สุข เสวยฤๅ |
| เรือนราชอาจอวดหล้า | แหล่งเพี้ยงพิศวง ฯ |
| ๓๙๔บรรยงก์ขัตติเยศอ้าง | สุริยา มรินทร์เอย |
| ยามฤดูพรรษา | เสพไท้ |
| อร่ามรัตนอาภา | ไพโรจน์ แลฤๅ |
| บุญแต่งแสดงยศให้ | เหตุสร้างปางหลัง ฯ |
| ๓๙๕คลังกาญจน์คลังแก้วเกิด | เนืองนอง เนกนา |
| ทุกทั่วประชาชนผอง | เผือดร้อน |
| อันเพ็ญภพมูนมอง | เมืองมั่ง แลเฮย |
| เย็นราษฎร์ขาดขุ่นข้อน | ค่ำเช้าเนาเกษม ฯ |
๑ ทานํ
(การทำทาน)
| ๓๙๖พระเปรมปฏิบัติเบื้อง | ทศธรรม์ ถ้วนแฮ |
| ทานวัตรพัศดุสรรพ์ | สิ่งให้ |
| ทวยเถมินมั่วหมู่พันิ | พกพวก แคลนนา |
| วันละวันตั้งไว้ | หกห้างแห่งสถาน ฯ |
๒ สีลํ
(การรักษาศีล)
| ๓๙๗เถลิงการกุศลสืบสร้าง | เบญจางค ศีลเฮย |
| เนืองนิวัทธฤๅวาง | ว่างเว้น |
| บำเทิงหฤทัยทาง | บุญเบื่อ บาปนา |
| แสวงสัคมัคโมขเร้น | รอดรื้อสงสาร ฯ |
๓ ปริจฺจาคํ
(การบริจาคทรัพย์ทำบุญ)
| ๓๙๘สมภารพระก่อเกื้อ | การก ธรรมแฮ |
| ชินศาสนุปถัมภก | เพิ่มตั้ง |
| จตุราปัจเยศยก | บริจาค ออกเอย |
| อวยแด่ชุมชีทั้ง | ทั่วแคว้นแขวงสยาม ฯ |
๔ อาชฺชวํ
(ความซื่อตรง)
| ๓๙๙พระงามอุชุภาพพร้อม | ไตรพิธ ทวารเฮย |
| กายกมลภาษิต | ซื่อซ้อง |
| บำเพ็ญเพิ่มสุจริต | เจริญสัตย์ สงวนนา |
| สิ่งคดปลดเปลื้องข้อง | แต่ครั้งฤๅมี ฯ |
๕ มทฺทวํ
(ความอ่อนโยน)
| ๔๐๐ปรานีมาโนชน้อม | มฤทู |
| ในนิกรชนชู | ชุ่มเผ้า |
| พระเอื้อพระเอ็นดู | โดยเที่ยง ธรรมนา |
| อดโทษโปรดเกศเกล้า | ผิดพลั้งสั่งสอน ฯ |
๖ ตปํ
(ความประพฤติตบะ)
| ๔๐๑สังวรอุโบสถสร้าง | ประดิทิน |
| มาสประมาณวารถวิล | สี่ถ้วน |
| อัษฎางคิกวิริยิน | ทรีย์สงัด กามเอย |
| มละอิสริยสุขล้วน | โลกซ้องสรรเสริญ ฯ |
๗ อกฺโกธํ
(ความไม่โกรธ)
| ๔๐๒ทรงเจริญมิตรภาพเพี้ยง | พรหมาน |
| ทิศทศจรดทุกสถาน | แผ่แผ้ว |
| ชัคสัตว์เสพสำราญ | รมย์ทั่ว กันนา |
| เย็นยิ่งจันทรกานต์แก้ว | เกิดน้ำฉ่ำแสง ฯ |
๘ อวิหึสญฺจ
(ความไม่เบียดเบียน)
| ๔๐๓เสด็จแสดงยศเยือกหล้า | แหล่งไผท |
| เพื่อพระกรุณาใน | เขตข้า |
| บกอบบก่อภัย | พิบัติเบียด เบียนเอย |
| บานทุกหน้าถ้วนหน้า | นอบนิ้วถวายพร ฯ |
๙ ขนฺติญฺจ
(ความอดทน)
| ๔๐๔ถาวรอธิวาสน์ค้า | ขันตี ธรรมฤๅ |
| ดำฤษณวิโรธราคี | ขุ่นข้อน |
| เพ็ญผลพุทธบารมี | วิมุติสุข แสวงนา |
| เนืองโลกโศกเสื่อมร้อน | สิ่งร้ายฤๅพาน ฯ |
๑๐ อวิโรธนํ
(ความไม่ประพฤติผิด)
| ๔๐๕พระญาณยลเยี่ยงเบื้อง | โบราณ รีตนา |
| ในนิติราชศาสตร์สาร | สืบไว้ |
| บแปรประพฤติพาล | แผกฉบับ บูรพ์เฮย |
| โดยชอบกอบกิจไท้ | ธเรศตั้งแต่ปาง ฯ |
| ๔๐๖ไป่วางขัตติยวัตรเว้น | สักอัน |
| ทั่วทศพิธราชธรรม์ | ท่านสร้าง |
| สงเคราะห์จัตุราบรร | ษัทสุข เสมอนา |
| สังคฤหพัสดุอ้าง | สี่ไสร้สืบผล ฯ |
๑ สสฺสเมธํ
(การบูชาด้วยข้าวกล้า)
| ๔๐๗ใดชนแคลนกล้าคู่ | โคไถ |
| ทรงประสาทเสมอใจ | จ่ายถ้วน |
| ปางผลเพิ่มพูนใน | นาราษฎร์ นั้นฤๅ |
| ส่วนสิบหยิบยกล้วน | หนึ่งไว้ในฉาง ฯ |
๒ ปุริสเมธํ
(การบูชาบุรุษ)
| ๔๐๘เสนางค์เนืองเนกหน้า | ในสนม |
| ทั่วทุกหมู่ทุกกรม | แต่งตั้ง |
| ผจงแจกธนสารสม | สิ่งชอบ เขาแฮ |
| หกมาสอาจอวยครั้ง | ขวบสิ้นคราสอง ฯ |
๓ สมฺมาปาสํ
(บ่วงอันชอบ)
| ๔๐๙ใดปองพาณิชย์สร้าง | สินศูนย์ |
| เสนอลักษณ์เพื่อเอาธูร | ท่านให้ |
| ไตรพรรษเพิ่มทวีคูณ | คืนส่ง สนองนา |
| ปวงราษฎร์ปราศทุกข์ไร้ | สว่างร้อนผ่อนเกษม ฯ |
๔ วาจาเปยฺยํ
(วาจาเป็นที่รัก)
| ๔๑๐เอมโอชอมฤตอื้น | โองการ ท่านฤๅ |
| ในอเนกคณะบริพาร | ทุกหน้า |
| บหมิ่นประมาณฐาน | พฤฒิภาพ เขาเฮย |
| ควรปู่คู่ลุงน้า | หนึ่งนั้นบัณฑูร ฯ |
๕ นิรคฺคลํ
(การไม่มีลิ่มสลักคือไม่ต้องใส่กลอนประตูบ้าน)
| ๔๑๑ไพบูลย์สงเคราะห์ถ้วน | ทวยชน |
| สังคฤหพัสดุผล | เพิ่มพ้อง |
| บำเทิงธราดล | โจรจืด แลแฮ |
| ทวารเย่าเปล่าลิ่มป้อง | เปิดได้โดยถวิล ฯ |
โคลง ๔
| ๔๑๒ประดิทินกรรมบถเบื้อง | ทศางค์ สิ้นนา |
| สืบกุศลธรรมทาง | ถ่องแท้ |
| จักรพรรดิวัตรวิริยางค์ | ยุกดิ์เยี่ยง แลฤๅ |
| ทวาทศพจนพากย์แก้ | ก่อเกื้อเผื่อผล ฯ |
๑ อนฺโตชนสฺมึ พลกายสฺมึ
(ทรงจักรวรรดิวัตรในชนภายใน และหมู่พลทหาร)
| ๔๑๓ชุมชนบริรักษ์ทั้ง | หญิงชาย |
| ทั่วทุกนางทุกนาย | ใฝ่เฝ้า |
| ทรงขจัดอุปัทวันตราย | บำราศ ทุกข์นา |
| ใจใส่ไปค่ำเช้า | ชื่นหน้าอ่าโฉม ฯ |
๒ ขตฺติเยสุ
(ในกษัตริย์ทั้งหลาย)
| ๔๑๔บรรโลมเลี้ยงโลกด้วย | การุญ |
| ในขัตติยทุกขุน | เขตด้าว |
| อำนวยรัตนวิบุล | นาเนก แลเฮย |
| มีอาทิราชหัยห้าว | เห็จเพี้ยงลมผัน ฯ |
๓ อนุยนฺเตสุ
(ในผู้ติดตามทั้งหลาย)
| ๔๑๕เนืองนันต์นราธิปผู้ | เผ่าพงศ์ |
| โดยเสด็จดำเนินคง | คู่ไท้ |
| พระเอื้อพระอวยมง | คลยั่ว ยานแฮ |
| ดุรงค์รถคชพ่าหน์ให้ | ห่อนเว้นเป็นเฉลิม ฯ |
๔ พฺราหฺมณคหปติเกสุ
(ในพราหมณ์และคหบดีทั้งหลาย)
| ๔๑๖เผดิมผดุงชีพ่อพร้อม | พราหมณ์ผอง |
| พัสตร์โภชน์โหติกูณฑ์กอง | กอบถ้วน |
| นายกเย่าปูนปอง | ประโยชน์ครบ ครันเฮย |
| สบสิ่งสำรดล้วน | เครื่องใช้ไป่เหลือ ฯ |
๕ เนคมชานปเทสุ
(ในชาวนิคมและชาวชนบททั้งหลาย)
| ๔๑๗ผจงเจือแจงแจกทั้ง | ชนบท สิ้นนา |
| ในนอกนิคมคามหมด | ขอบขั้น |
| ภิยโยพระยศทศ | ทิศร่ม ร้อนฤๅ |
| เย็นเฉกพรหมฉัตรชั้น | เชิดฟ้าฟูฉาย ฯ |
๖ สมณพฺราหฺมเณสุ
(ในสมณะและพราหมณ์ทั้งหลาย)
| ๔๑๘ทวยหลายลอยบาปร้าง | รำงับ ราคฤๅ |
| บริสุทธิศีลสี่สรรพ | สฤษฏ์รั้ง |
| สมณะหนึ่งนามนับ | นามหนึ่ง พราหมณ์นา |
| นฤนาถอาจอวยทั้ง | สิ่งถ้วนบริขาร ฯ |
๗ มิคฺคปกฺขีสุ
(ในเนื้อและนกทั้งหลาย)
| ๔๑๙อภัยทานท่านแต่งตั้ง | ต่อสรรพ สัตว์เอย |
| มวลมฤคปักษีพรรค์ | แผ่ก้าง |
| อย่าเริ่มอย่าริรัน | ทำโทษ มันแฮ |
| ห้ามบ่ให้ใครมล้าง | ล่วงพ้นชนม์กษัย ฯ |
๘ อธมฺมการปฏิกฺเขโป
(ห้ามการไม่เป็นธรรม)
| ๔๒๐หฤทัยอนุเคราะห์ถ้วน | ทาสภู |
| บาปสร่างสร้างบุญขู | เขตท้าว |
| เบญจาพิธไพรู | โรยเริด ลงฤๅ |
| เพราะเพื่อพระนาถน้าว | หน่วงโน้มในกุศล ฯ |
๙ อธนานํ ธนุปทานํ
(การให้ทรัพย์แก่ผู้ไร้ทรัพย์ทั้งหลาย)
| ๔๒๑ชนใดใจขุ่นข้น | ธนแคลน |
| ทรงจ่ายรายทรัพย์แสน | สิ่งให้ |
| อาวรณ์ห่อนหวงแหน | หายิ่ง ยากแฮ |
| ชุบช่วยทวยธเรศไร้ | เสื่อมร้อนรอนเข็ญ ฯ |
๑๐ สมณพฺราหฺมเณ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหาปุจฺฉนํ
(การเข้าไปหาสมณพราหมณ์แล้วถามปัญหา)
| ๔๒๒ปวงเป็นบาพรตพร้อม | พรหมจรรย์ |
| มานะมละสบสรรพ์ | สิ่งเก้า |
| เสด็จสู่ศึกษาธรรม์ | ถามโทษ คุณแฮ |
| เสร็จทราบบาปบุญเค้า | ขาดข้อกังขา ฯ |
๑๑ อธมฺมราคสฺส ปหานํ
(ละความกำหนัดในอธรรมคือล่วงประเวณี)
| ๔๒๓ภูวนายกนาถเกล้า | กษัตรีย์ |
| ขจัดจากอธรรมราคี | เกลียดใกล้ |
| ทุจริตราคฤดี | โดยกล่าว ไว้นา |
| ทั่วอคมนิยฐานไท้ | ธิราชร้างห่างขวน ฯ |
๑๒. วิสมโลภสฺส ปหานํ
(การละความโลภอันไม่สม่ำเสมอเสีย)
| ๔๒๔ไป่ดลมหิจฉภาพเอื้อ | เอาสาร ทรัพย์เฮย |
| แห่งบ่ให้เหตุพาล | โอบอ้าง |
| โดยกิจกอบพลการ | ปองประโยชน์ ตนนา |
| นามวิสมโลภมล้าง | เล่ห์นั้นฤๅมี ฯ |
| ๔๒๕พิธีทวาทศพร้อง | พรรณนา นี้ฤๅ |
| จักรพรรดิวัตรจรรยา | ชื่อชี้ |
| เรืองรุ่งราชกฤษฎา | ธิการเกียรติ เกริกแฮ |
| เจริญสวัสดิ์ขัตติเยศกี้ | ก่อสร้างสืบแสวง ฯ |
โคลง ๔
| ๔๒๖เสร็จแสดงพระยศเจ้า | จอมอยุธ ยาเอย |
| องค์อดิศรสมมุติ | เทพไท้ |
| นเรศวรรัตนมกุฎ | เกศกษัตริย์ สยามฤๅ |
| หวังอยู่คู่ธเรศไว้ | ฟากฟ้าดินเฉลิม ฯ |
| ๔๒๗รังเริ่มรจเรขอ้าง | อรรถา แถลงเอย |
| เสมอทิพยมาลย์ผกา | เก็บร้อย |
| ฉลองบทรัชนรา | ธิปผ่าน ภพฤๅ |
| โดยบ่เชี่ยวเชลงถ้อย | ถ่องแท้แลฉงาย ฯ |
| ๔๒๘บรรยายกลกาพย์แสร้ง | สมญา ไว้แฮ |
| สมลักษณ์เล่ห์เสาวนา | เรื่องรู้ |
| ตะเลงพ่ายเพื่อตะเลงปรา | ชัเยศ พระเอย |
| เสนอฤทธิ์สองราชสู้ | ศึกช้างกลางสมร ฯ |
| ๔๒๙อวยพรคณะปราชญ์พร้อม | พิจารณ์ เทอญพ่อ |
| ใดวิรุธบรรหาร | เหตุด้วย |
| จงเฉลิมแหล่งพสุธาร | เจริญรอด หึงแฮ |
| มลายโลกอย่ามลายม้วย | อรรถอื้นอัญขยม ฯ |
| ๔๓๐กรมหมื่นนุชิต เชื้อ | กวีวร |
| ชิโนรส มิ่งมหิศร | เสกให้ |
| ศรีสุคต พจนสุนทร | เถลิงลักษณ์ นี้นา |
| ขัตติยวงศ์ ผจงโอษฐ์ไว้ | สืบหล้าอย่าศูนย์ ฯ |
| ๔๓๑ไพบูลย์โดยบทเบื้อง | โบราณ รีตฤๅ |
| รังสฤษฏ์พระหลานตู | ต่อบ้าง |
| กปิษฐาขัตติยกุมาร | สมมติ นามนา |
| หน่อบพิตรเจ้าช้าง | เผือกผู้สามทรง ฯ |
| ๔๓๒บรรจงเสาวเลขแล้ว | หลายคุง ขวบฤๅ |
| ปางปิ่นธเรศอำรุง | โลกเลี้ยง |
| ทำนุกเชตุพนผดุง | เผดิมตึก เต็มเอย |
| อาวาสอาจเพ่งเพี้ยง | แผ่นฟ้ามาเสมอ ฯ |
| ๔๓๓อำเภอพิริยภาพพ้อง | ปรีชา เชี่ยวแฮ |
| เสาะส่องสุขุมปัญญา | กอบกู้ |
| คามภีร์พากย์สุภา | ษิตสืบ แสวงนา |
| สบสิ่งสรรพศัพท์รู้ | รวบร้วมรวมเฉลย ฯ |
| ๔๓๔มละเลยกิจอื่นเอื้อ | เอาธูร เดียวพ่อ |
| สัมฤทธิ์มโนรถวิบูล | บ่ร้าง |
| จงเป็นปัจเยศพูน | ศราพก พระเอย |
| หนปักษ์ทักษิณสร้าง | สฤษฏ์ได้ดั่งถวิล ฯ |
| ๔๓๕แห่งปิ่นวิสุทธเทพไท้ | ทศพล |
| อันอุบัติอนาคตดล | อย่าแคล้ว |
| ปัญญาธิกญาณยล | สี่สัจ แลฤๅ |
| มล้างเกลศลามกแผ้ว | ผ่องเพี้ยงเพ็ญแข ฯ |
| ๔๓๖แปรมุขเมือมุ่งห้อง | นฤพาน |
| พ้นจัตุเภทกันดาร | ดัดดั้น |
| เบญจาพิธมวลมาร | มลายล่ง แลเฮย |
| เสวยวิมุตติลาภซั้น | เสร็จซ้องประสงค์ ฯ |
| ๔๓๗ผิววงว่ายวัฏเวิ้ง | วารี โอฆฤๅ |
| บลุโลกุตรโมลี | เลิศล้น |
| จงเจนจิตกวี | วรวากย์ เฉลียวเอย |
| ตราบล่วงบ่วงภพพ้น | เผด็จเสี้ยนเบียนสมร ฯ |
| ๔๓๘จบกลอนเกลาพากย์อ้าง | อภิปราย |
| เถลิงเกียรติราชบรรยาย | ยศไท้ |
| เฉกนพรัตน์ตังวาย | วิจิตรแจก ไว้นา |
| เสนอหมู่เมธาให้ | อ่านเอื้อนเตือนเกษม ฯ |
| ๔๓๙จบ เสร็จเสาวพากย์ถ้อย | วิตถาร แถลงนา |
| ลิลิต ราชพงศาวดาร | แต่กี้ |
| ตะเลง เหล่าดัสกรลาญ | มลายชีพ ลงฤๅ |
| พ่าย พระเดชหลีกลี้ | ประลาตต้อนแตกสยาม ฯ |
___________________________________________
ตอนที่ ๓ พระมหาอุปราชายกทัพเข้าเมืองกาญจนบุรี
ตอนที่ ๔ พระนเรศวรทรงปรารภเรื่องตีเมืองเขมร
ตอนที่ ๕ สมเด็จพระนเรศวรทรงเตรียมการสู้ศึกมอญ
ตอนที่ ๖ พระนเรศวรทรงตรวจเตรียมทัพ
ตอนที่ ๗ พระมหาอุปราชาทรงปรึกษาการศึกแล้วยกทัพเข้าปะทะหน้าของไทย
ตอนที่ ๘ ทัพหน้าไทยถอยไม่เป็นกระบวน
ตอนที่ ๙ ทัพหลวงเคลื่อนพล ช้างทรงพระนเรศวรและพระเอกาทศรถฝ่าเข้าไปในกองทัพข้าศึก
ตอนที่ ๑๐ ยุทธหัตถี และชัยชนะของไทย
ตอนที่ ๑๑ พระนเรศวรทรงสร้างสถูปและปูนบำเหน็จทหาร
ตอนที่ ๑๒ สมเด็จพระวันรัตขอพระราชทานอภัยโทษ
